Apel iz Francuske

Potop preti Morači

Odlučna namera crnogorskog rukovodstva da izgradi hidrocentralu u jednom od najlepših kanjona podstakla je Komnena Bećirovića iz Pariza da pokrene međunarodnu akciju za spas lepota koje pripadaju svetskoj baštini

Gradnja sistema hidrocentrala na reci Morači postaje sve izvesnija. I dok je u Crnoj Gori to propraćeno, manje-više, ravnodušno, jedan čovek, daleko od Morače, ali srcem i dušom večito na njenom izvoru, donkihotovski je ustao u odbranu reke.

Komnen Bećirović, poznati publicista, novinar, esteta i humanista, koji već skoro četrdest godina živi u Parizu a rodom je iz gornjomoračkog sela Ljevišta, gotovo sa samog izvora ove najveće crnogorske reke, podigao je glas i zatalasao evropsku janost da se zainteresuje i za naličje ovog, naoko primamljivog i zavodljivog, projekta. U tu svrhu je na francuskom nedavno objavio i jednu po obimu naveliku knjigu, ali veliku po interesovanju koje je već pobudila u intelektualnom svetu ove velike zemlje i zapadne Evrope uopšte, po porukama što uznemiruju i bude savest ljudi, uljuljkanih lepim pričama o svetloj budućnosti utemeljenoj na uništenim prirodnim lepotama i dobrima.

Ugrožen i manastir

- Moja knjiga "Ugrožena vječnost Morače" predstavlja svojevrsni dosije ove rijeke, kraja u kojem izvire i kroz koji protiče i velike lavre Nemanjića, moračkog manastira, koji bezmalo već sedam i po vjekova traje na njenoj obali i zrači ljepotom, kulturom i duhovnošću - veli Bećirović. - Želio sam da na jednom velikom svjetskom jeziku prikažem dio naše kulturne baštine, da se Moračom pohvalim pred svijetom i tretiram je kao svjetsku temu. Mislim da sam u tome uspeo, jer već prve ocjene visokih intelektualaca i ljudi od pera, nauke i kulture kažu da moja priča o Morači otkriva nepoznati dio istorije Balkana i Evrope, jedan nepoznati kutak ljepote na ovom kontinentu.

Bećirović to čini na specifičan način, ne upušta se u lamentiranje nad Moračom, ne daje prednost ličnim impresijama i sudovima.

- Htio sam da, citirajući znamenite strane autore kao što su istaživači Jegor Kovaljevski i Pavle Rovinski, geografi Bernhard Švarc i Kurt Haser, istoričari Fransoa Lenorman i Žorž Frilej, vizantolozi Gabrijel Mije i Nikolaj Okunjev i drugi, smjestim Moraču u evropske okvire a njeno nasljeđe prikažem kao dio evropskog nasljeđa. A svi oni kao i drugi ovdje nepomenuti, o Morači su pisali nadahnuto i sa divljenjem. U krajnjem, želja mi je da dokažem da Morača ima sve uslove za upis u svjetsku baštinu UNESKO-a. Uostalom, Morača bi, a njena lavra u svakom slučaju, već bila pod zaštitom svjetske organizacije da je sa prijavne liste UNESKO-a, na kojoj se nalazila od početka devedesetih godina, prije otprilike tri godine nije skinula crnogorska Vlada, u trenutku povampirenja, vjerovali smo propalog projekta elektrana na Morači. Nakon toga, Morača je dospjela na međunarodni doboš.

Devedeset godina joj rade o glavi

A nad Moračom, da podsetimo, mač potopa visi već više od devedeset godina. Tačnije, još 1906. je inženjer Ante Drašković sa Brača napravio projekat o prevođenju dela vode iz gornjeg toka reke Tare u Moraču i izgradnji dve hidrocentrale - jedne ispod sela Dubravice, nedaleko od Manastira Morače i druge, znatno manje snage, u Donjoj Gorici niže Podgorice. Čak je Kraljevina Crna Gora 1911. godine sa inženjerom Draškovićem sklopila i ugovor o izgradnji tih hidrocentrala i dala mu koncesije na osamdeset, odnosno sedamdeset pet godina. Prvo Balkanski, a potom Prvi svetski rat i propast Kraljevine Crne Gore, učinili su da propadne i ovaj projekat. Istu sudbinu je doživeo i projekat inženjera Miladina Pećinara uoči Drugog svetskog rata.

U posleratnom periodu, odnosno u proteklih pola veka, priča o prevođenju Tare u Moraču i izgradnji sistema hidrocentrala na ovim rekama, gotovo neprekidno je dežurna tema. U drugi plan su je privremeno potiskivali neki drugi elektroenergetski objekti koji su građeni u Crnoj Gori (HE "Perućica", HE "Piva", TE "Pljevlja"), ali se svaka novoustoličena garnitura vlasti ipak vraćala ovom projektu, stalno dokazujući da Crnoj Gori nema spasa i sreće u snabdevanju strujom, pa dakle ni napretka, bez ovog sistema.

U tome je, čini se, najdalje otišla sadašnja vlast koja dokazuje da će Crnoj Gori u najskorije vreme nedostajati svih milijardu kilovat-sati struje godišnje i da joj nema nikakvog drugog izlaza sem da gradi hidrocentrale na Morači. Prevoćenje Tare i izgradnja velike i moćne HE "Koštanica" (bez čega, po mišljenju stručnjaka, ceo sistem nema ekonomske opravdanosti), za sada se ne spominju već je sva pažnja usredsređena na hidrocentrale na Morači.

A struje, ipak, ima

Najnoviji projekti kažu da bi Crna Gora, ulaganjem 580 miliona dolara, za sedam godina mogla dobiti sistem kaskadnih hidrocentrala u kanjonu ove reke, snage 360 megavata, koji bi godišnje mogao proizvoditi 740 miliona kilovat-sati struje. Tvrdi se da već postoje živo zainteresovani investitori, spremni da prihvate koncesije na trideset do trideset šest godina.

Božo Kovač, jedan od vodećih crnogorskih ekonomskih stručnjaka, međutim, smatra da bi taj projekat, zajedno sa idejom o prodaji Kombinata aluminijuma u Podgorici, predstavljao veliku i dugoročnu kompromitaciju Crne Gore. Po njegovom mišljenju, priča o crnogorskom elektroenergetskom deficitu predstavlja neosnovani "brižljivo negovani mit". On, naime, tvrdi da je crnogorski elektroenergetski bilans povoljniji i da u tom pogledu ona bolje stoji od bilo koje druge bivše jugoslovenske republike.

A umesto izgradnje hidrocentrala na Morači, on ukazuje na druge neiskorišćene potencijale u ovoj republici. Smatra se, recimo, da Crna Gora polaže pravo na bar 300 miliona kilovat-sati iz sistema hidrocentrala na Trebišnjici i da joj još toliko pripada i od proizvodnje buduće hidrocentrale "Buk Bijela" na Drini. Da se i ne govori o efikasnijem košrišćenju postojećih izvora struje (takozvani "gubici na mreži" u Crnoj Gori su, u odnosu na svetske standarde, veći za deset odsto, odnosno na taj način se gubi 200 miliona kilovat-sati godišnje), a posebno o potencijalima takozvanih malih elektrana koji se u ovoj republici cene na više od milijardu kilovat-sati.

- Ovim projektom - smatra Komnen Bećirović - uništava se ili ozbiljno dovodi u pitanje sve neizmjerno bogatstvo moračko-rovačkog područja: rijeke Morača i njena desna pritoka Mrtvica se utamničuju. Potapaju se i nestaju njihovi kanjoni sa iskonskim biljem i endemskim vrstama koje jedino na planeti tu rastu. Nestaju tragovi praiskonskog čovjeka koji se u ovim kanjonima nalaze. Istovremeno se hram svete Bogorodice manastir Morača, gde se nalazi jedan od najljepših i najduhovnijih likova koje je ljudska ruka ikad naslikala - freska "Gavran hrani proroka Iliju" - smrtno ugrožava dovođenjem vještačkog jezera do njegovih temelja. Takođe se, podizanjem visoke brane u tjesnacu Andrijevo, u kanjonu Morače Platije, stvara nepremostiva prepreka prodoru mediteranske struje uz dolinu rijeke, odnosno drastično mijenja mikroklima čitavog kraja. Najzad se, razbijanjem cijelog prostora jezerom u donjorovačkoj i donjomoračkoj kotlini, Morača i Rovca obezljuđuju, a njihova istorija, za koju Jegor Kovaljevski veli da je "prava homerovska epopeja", obesmišljuje i potire.

Pored ovih opasnosti i nerešivih teškoća, Božo Kovač ukazuje i na opasnost od takozvanih "indukovanih zemljotresa" kakvi su već registrovani u područjima nekih drugih hidroelektrana, odnosno u krajevima sa veštačkim zemljotresima (HE "Piva", "Grančarevo" na Trebišnici, na nekim hidrocentralama u Albaniji). On pri tom podseća i na veliku tragediju koja se 1963. godine dogodila u severnoj Italiji kada je kataklizma izazvana pucanjem brane i izlivanjem akumulacionog jezera progutala više naselja i odnela nekoliko hiljada života:

- Malo se, recimo, zna da se iznad mratinjske brane na Pivi dio mase iz pravca Durmitora spustio za oko jedan metar - upozorava Kovač, ilustrujući time opasnost koja prijeti moračkom Manastiru, odnosno platou na kojem počivaju njegovi temelji ukoliko do njih dopru talasi veštačkog jezera.

Zar žrtvu na oltar

Komnen Bećirović se zalaže da se ovaj projekat definitivno i za sva vremena zaboravi:

- Ima, zaista, nečeg zastrašujućeg u nameri da se u vještačka jezera zatvori čudesna snaga i neponovljiva ljepota priorde koju predstavlja Morača. Džinovska betonska brana u kanjonu bila bi džinovska proteza u tijelu i duši Crne Gore.

"Uprkos jednodušnosti velikih svetskih stručnjaka za umetnost", napisao je Vladimir Volkov pošto je pročitao Bećirovićevu knjigu, "uprkos nastojanjima UNESKO-a, vizantologa sa Oksforda, Zadužbine "Franc Veber", uprkos odbijanju Svetske banke da bude saučesnik u tom zločinu, upravljači Crne Gore istrajavaju na svom projektu izgradnje elektrana, spremni da kao žrtvu prinesu "čistu Moraču na oltar nečiste industrije..."

Komnen Bećirović, inače, namerava da svoju višedecenijsku borbu za spas Morače i ukidanje smrtne presude što joj je izrečena, zaokruži knjigom sa oko hiljadu strana koju će objaviti na srpskom.

"Ima mesta koja su kosmička vrata. I Morača je jedno od njih. Tu se čoveku čini da osluškuje ultrazvuk iz vaseljene, što je nešto uzvišeno. Moraču sam doživeo nekud jače i od same Studenice jer tu postoji jedna takva divota: reka, divlja i čista, kanjon, manastir, okolni predeo, planine, rastinje, zelenilo, šume... Sve to u savršenom skladu. I kad neko ima takvo savršeno jedinstvo, treba da ga poštuje. Niko nema pravo da digne ruku na to, jer ako se to uništi, zemlja i narod se osiromašuju... To su duhovna svetilišta. Delfi su jedno od njih, Morača je jedno od njih, Studenica takođe", rekao je glasoviti svetski ekolog Franc Veber kada je pre deset godina, zahvaljujući upravo Komnenu Bećiroviću, posetio Manastir Moraču.

Budo SIMONOVIĆ