Dva puta ustao iz pepela

Beograd u Velikom i Drugom svetskom ratu

Na današnji dan, 20. oktobra 1944, Beograd je oslobođen od nemačke okupacije. Deset dana kasnije, ali 26 godina ranije, 1. novembra 1918, naša prestonica je oslobođena od austrougarske okupacije. I oba puta oslobodioci su ulazili u granatiran i opustošen grad. Istoričari kažu da ne postoji glavni grad koji je toliko puta razaran kao naš Beograd. Izbrojali su čak 44 datuma od kada je Singidunum nikao na ušću Save u Dunav.

Dvadeseti oktobar nesumnjivo je jedan od najvažnijih datuma u istoriji Beograda. Tada se Beograd oslobodio nemačke čizme. A sve je počelo dvanaestog oktobra 1944, kada su iz pravca severne Šumadije, združene snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i Crvene armije krenule put Beograda. U narednih osam dana neprijatelj je u gradu bio potisnut preko Save. Nemci su imali velike gubitke u gradu, a one snage koje su nadirale iz pravca Smedereva bile su najvećim delom zarobljene.

Borbe su se vodile bukvalno za svaku kuću, ulicu, kvart. Nemci su se žestoko branili, ali su oslobodioci u nezadrživom jurišu čistili sve pred sobom. U noći 19/20. oktobra, i ranim jutarnjim časovima 20. oktobra, započele su borbe za kalemegdansku tvrđavu, gde su se utvrdili ostaci nemačke vojske izmešteni iz dela grada koji gravitira ka Dunavu. U zoru 20. oktobra 1944. borci Drugog bataljona Treće krajiške brigade istakli su zastavu brigade na najvišem mestu Kalemegdanske tvrđave.

Narednih dana inženjerci Crvene armije razminirali su 845 objekata u Beogradu i demontirali 3.179 mina. Samo u prvih mesec dana nakon oslobođenja, poginulo je oko 150 stanovnika Beograda (većinom dece) od zaostalih mina i drugih eksplozivnih sredstava. U borbama za oslobođenje Beograda poginulo je 2.953 boraca NOVJ i 976 boraca Crvene armije, dok su gubici neprijatelja bili 16.800, a zarobljeno 8.739.Zbog iskazane hrabrosti trinaest crvenoamejaca proglašeno je za narodne heroje Jugoslavije.

Prošle godine, na Dan oslobođenja Beograda, na beogradskom Trgu Republike, gde se od 1944. do 1954. nalazila grobnica crvenoarmejcima koji su poginuli u borbi za oslobođenje Beograda u Drugom svetskom ratu, otkrivena je spomen-ploča. Posmrtni ostaci su deset godina po oslobođenju preneti na Groblje oslobodilaca Beograda, koje je te godine i otvoreno.

Piše Ognjan RADULOVIĆ

Opširnije pročitajte u našem štampanom izdanju