Istorija poštanskog saobraćaja: od Tatara do digitalizacije

Nedaleko od beogradske glavne pošte, u ulici Majke jevrosime br. 13, na samom ćošku sa Palmotićevom, nalazi se Muzej pošte. Tu je još od 1923. godine, za javnost otvoren od 1958, a samo je njegova stalna postavka nakon pola veka promenjena i osmišljena nova, nazvana simbolično „tačka spajanja“, jer povezuje prošlost, sadašnjost i budućnost

Prvu postavku Muzeja osmislio je arhitekta Slobodan Vasiljević, koji je i preuredio i rekonstruisao prostor u prizemlju dvospratnice, prvobitno namenjen za menzu radnika i činovnika. O nekoliko vekova predanog rada, teškim i za ono vreme ne baš svima jasnim počecima ove delatnosti, priča Ljiljana Đorđević, viši kustos PTT muzeja u Beogradu.

– Iako je osnovan 1923, Muzej je za javnost otvoren tek 1958. godine. Postavka iz 1958. godine je sledećih 50 godina bila takva kakva jeste. Pošta Srbije je 2011. godine krenula u rekonstrukciju ovog prostora, napravljena je i nova stalna postavka koja je simbolično nazvana „Tačka spajanja“, jer spaja sadašnjost, prošlost i budućnost – objašnjava Ljiljana Đorđević dok stoji ispred slike Riste Prendića, srpskog kneževskog Tatarina, čoveka koji je 40 godina bio u službi više naših knezova.

– Pre svega je radio za kneza Miloša Obrenovića, zatim za Aleksandra Karađorđevića a onda i za Mihaila Karađorđevića. Bio je kurir, tačnije tatarin, prenosilac državne pošte. A tatari su nazvani po krimskim Tatarima koji su bili izvanredno vešti jahači. Naši tatari su mogli da izdrže na konjima nekoliko dana bez spavanja, sve vreme da budu u putu. Ovde je prikazan i pasoš koji je on dobio za put u Istanbul, odnosno Carigrad, 1836. godine. A tu je i njegova značka koju je nosio radeći za englesku konzularnu poštu. Na slici je prikazan u tradicionalnoj nošnji po istočnjačkom načinu oblačenja, jer smo prve uniforme u evropskom stilu dobili tek 1855. U vreme Miloša Obrenovića, koji je bio nepismen, tatari su morali da budu obrazovani i pismeni i da znaju neki od stranih jezika. Pre svega, morali su biti odani knezu, što je on bogato nagrađivao.

Preko puta, vitrine sa poštanskim trubama, i težak, braon, drveni sanduk, u kome se čuvala pošta.

– Tu su se čuvali novac i vrednosni papiri. Ovaj koji posedujemo je s kraja 19. veka, kao i trube koje su simbol većine poštanskih uprava u svetu. Njih su nosile poštonoše i najavljivale da ulaze u naselje i da se pripreme konji na vreme. Isto tako, ako je trebalo preći reku, trubom je dozivan skeledžija, a noću su time rasterivane životinje po šumama – govori kustos Muzeja uz napomenu da je postavka koncipirana hronološki i u šest sala.

Transfer novca u deset hiljada kesa

– Imamo lične predmete, trube, vagice (1850. god). Interesantno je da smo mi 200-300 godina kasnili za Evropom. Nismo u to vreme imali poštansku revoluciju, štaviše do 1830. i do sultanskog hatišerifa nismo imali pravo ni na državne institucije. Tada smo dobili delimičnu samostalnost, pravo da otvaramo pošte, državne bolnice. Prve pošte, u pravom smislu te reči, osnovane su 1840. godine. To znači da su ljudi, recimo, sredom i subotom mogli da predaju pisma, plate određenu taksu i da znaju da će biti isporučena na adresu. Prve pošte su otvorene u Beogradu i Kragujevcu. Ona u Beogradu se nalazila na mestu sadašnje Likovne akademije, a prethodno je tu bila turska menzulana (mesto za zamenu konja) koju su naši iznajmili. Kako je ona bila u jako lošem stanju, pošta je, ubrzo, preseljena u kuću Nauma Ička, koja je bila identičnog stila i izgleda kao kafana „?“. Tu je pošta ostala sledećih 20 godina, od 1842. do 1862, kada su Turci bombardovali srpske kuće izvan šanca. Tada je knez Miloš naredio da se sva državna nadleštva povuku dalje i 1864. godine kupljen je ovaj plac na kome se pošta i danas nalazi – težak je istorijat pošte po priči kustosa, stalna nesigurnost i promena lokacija sve do konačnog zidanja prve namenski određene zgrade.

– Prva namenski zidana pošta izgrađena je 1865. godine i imala je jedan sprat, što je tada bila retkost, deo za kočije i konje, menzulanu, upravnu zgradu, zgradu za radnike, čak i stan za upravnika, ali je to bilo predaleko od trgovačkog centra grada koji je bio u Ulici kralja Petra. Kako je bila daleko trgovcima i običnim građanima menjala je mesta po gradu i ustalila se 1888. godine u privatnoj kući Kolarca koja se nalazila na Trgu republike kod sadašnjeg Staklenca – kroz priču i šetnju istorijom dolazi se i do dela Muzeja sa telegrafima, koji su u Srbiji u upotrebi od 1855. godine.

Nastavak pročitajte u broju 3123.